Bouwsels uit een voorgoed verdwenen middeleeuwse wereld, doortrokken van geloof en magie. Anno 2008 versteende emoties, gegoten in romaanse tufkerken, romano-gotische godshuizen, laatgotische pseudo-basilieken en gotische hallenkerken, maar bijna alle wel ontdaan van oorspronkelijke kleuren, geuren en klanken.
Nu alleen nog gebonden aan namen van roemruchte figuren. St. Remigius in Steenderen en Hengelo, St. Laurentius in Varsseveld, St. Joris in Bredevoort, St. Lambertus in Zelhem, St. Antonius in Vorden, St. Willibrord in Vierakker, St. Helena in Aalten, St. Werenfridus te Zieuwent, HH.Petrus en Paulus te Ulft, St. Bonifatius in Lichtenvoorde, St. Mattheüs in Azewijn, St. Agatha in Harreveld. Namen uit een ver en ontoegankelijk verleden.
De middeleeuwse wereld was inderdaad verbijsterend anders dan de onze. Hoe zouden we kunnen begrijpen? Achter en in die gestapelde stenen liggen verhalen opgesloten; samenballingen van geloof, verbazing, wanhoop en vertrouwen. Je kunt in die ruimten mentale coördinaten aflezen van ons voorgeslacht. Hun visie op geluk, verdriet, hel en hemel: voor ons is het een welhaast gesloten wereld.
Je kunt het ook allemaal een beetje ervaren in de zogenaamde ‘vita’s’, dat zijn heiligenlevens. Het zijn er honderden. De wederwaardigheden van al deze ‘atleten Gods’ zijn gebundeld in een dertiende eeuws boek ’de Vergulde Legende‘ van Jacques de Voragine (1228-1298), aartsbisschop van Genua en een verwoede verzamelaar van al het heilige. Eeuwenlang is het een kerkelijk goedgekeurde prekenbundel geweest voor de pastoors uit vroegere dagen. Met spannende en kleurrijke verhalen over voorbeeldige helden van God - apostelen, martelaren, maagden en noodhelpers - kon de clerus zo de officiële kerkleer op een aantrekkelijke wijze onder het volk verspreiden. En dat werkte. De katholieke verhaallijnen uit de Vergulde Legende hebben naast een sterke pastorale ook een belerende functie: verbeelde verwoording.
De gewone mens leefde in die tijd onder de schaduw van Gods Woord getekend in de beeldtaal van naïeve voorstellingen op ruw gehakte muren. De Reformatie heeft met al dat moois korte metten gemaakt. Als het Woord centraal staat, dan heeft het picturale geen recht van bestaan. Daarom is in heel de Achterhoek lustig een zestiende en zeventiende eeuwse witkwast gehanteerd. Wat overblijft na deze witwasoperatie zijn sacrosancte naamgevers; dat is alles. Allen zijn van buitenlandse afkomst. Een verenigd Europa is echt geen uitvinding van onze tijd. In vroegere dagen hadden deze heiligen de cultstatus van hedendaagse popsterren. Daarom sprankelden hun namen ook tot in de meest achtergebleven gebieden van Europa. Die namen hebben de calvinisten niet durven afschaffen, wél hun beeltenissen.
Gerke Hoekstra (Zelhem)